Odtłuszczanie

Odtłuszczanie powierzchni i części przed dalszą obróbką

Odtłuszczanie przemysłowe służy do usuwania substancji oleistych z metalu, ceramiki, tworzyw sztucznych, elastomerów i innych nienasiąkliwych materiałów. Pozwala przygotować części do klejenia, uszczelniania, malowania, nakładania powłok, montażu albo ponownego smarowania. Jest także wymagane tam, gdzie nawet cienka warstwa oleju może zmienić tarcie lub zakłócić prawidłowe działanie podzespołu.

Efekt powinien być oceniany na podstawie wymagań kolejnego etapu pracy. Powierzchnia, która wygląda na czystą, może nadal zawierać niewidoczne pozostałości silikonów, środków antyadhezyjnych, olejów obróbkowych lub substancji przeniesionych podczas dotykania. Z tego powodu odtłuszczanie nie powinno kończyć się wyłącznie na oględzinach części.

Widoczna czystość nie potwierdza braku tłustego filmu

Gruba warstwa smaru jest łatwa do zauważenia, ale po jej usunięciu na materiale może pozostać cienki film. Nie zawsze zmienia on kolor lub połysk powierzchni. Mimo to może wpływać na przyczepność kleju, lakieru i uszczelniacza, a także powodować nierównomierne rozprowadzanie nanoszonej później powłoki.

Szczególnie problematyczne są silikony oraz środki antyadhezyjne. Niewielka ilość przeniesiona przez narzędzie, czyściwo lub rękawicę może zanieczyścić kolejny element. W procesach lakierniczych i klejowych warto więc rozdzielić akcesoria używane do substancji silikonowych od wyposażenia przeznaczonego do przygotowania powierzchni.

Źródło zanieczyszczenia pomaga dobrać metodę

Określenie pochodzenia tłustej warstwy ułatwia wybór odpowiedniego sposobu jej usunięcia. Zabrudzenia eksploatacyjne mogą mieć inny skład niż substancje wykorzystywane podczas produkcji lub wcześniejszego zabezpieczania części.

• Oleje i smary eksploatacyjne mogą zawierać produkty starzenia, wodę, pył oraz drobiny powstające podczas zużycia elementów.
• Oleje obróbkowe i chłodziwa pozostają na półproduktach po cięciu, tłoczeniu, toczeniu lub innych procesach technologicznych.
• Warstwy konserwujące chronią metal podczas magazynowania i transportu, lecz przed dalszą obróbką mogą wymagać usunięcia.
• Silikony i środki antyadhezyjne ograniczają przywieranie w procesach produkcyjnych, ale mogą być niepożądane przed klejeniem lub lakierowaniem.
• Ślady po dotykaniu zawierają naturalne substancje obecne na skórze, pozostałości kremów, rękawic oraz innych materiałów używanych przez pracownika.
• Zanieczyszczenia mieszane łączą tłustą warstwę z pyłem, sadzą, produktami korozji albo resztkami uszczelniaczy i klejów.

Jeśli skład zabrudzenia nie jest znany, próbę warto rozpocząć na niewielkim fragmencie. Pozwala to ocenić zarówno skuteczność metody, jak i jej wpływ na czyszczony materiał.

Wymagany rezultat zależy od następnej operacji

Nie istnieje jeden poziom odtłuszczenia odpowiedni dla wszystkich zastosowań. Kryterium odbioru powinno wynikać z procesu, który rozpocznie się bezpośrednio po przygotowaniu powierzchni.

• Przed klejeniem należy usunąć substancje ograniczające zwilżanie podłoża oraz sprawdzić wymagania producenta kleju dotyczące przygotowania materiału.
• Przed lakierowaniem lub powlekaniem powierzchnia musi umożliwiać równomierne naniesienie warstwy bez kraterów, odspojeń i miejsc o osłabionej przyczepności.
• Przed uszczelnianiem trzeba usunąć oleje, stare pozostałości oraz inne substancje mogące wpływać na wiązanie materiału uszczelniającego.
• Przed montażem poziom czystości należy dopasować do rodzaju połączenia. Niektóre powierzchnie powinny pozostać suche, natomiast inne otrzymują później kontrolowaną warstwę pasty lub środka smarnego.
• Przed ponownym smarowaniem należy ograniczyć ryzyko wymieszania nowego środka ze starym preparatem, rozpuszczalnikiem i zebranymi zanieczyszczeniami.
• Na powierzchniach ciernych pozostałości oleju mogą zmniejszyć współczynnik tarcia i wpłynąć na działanie hamulca, sprzęgła lub innego mechanizmu przenoszącego siłę.

Wymagania kolejnego procesu powinny określać nie tylko dopuszczalny poziom zabrudzenia, lecz także sposób przygotowania, czas pomiędzy odtłuszczeniem a użyciem części oraz metodę kontroli.

Metoda rozpuszczalnikowa i wodna wymagają innego postępowania

Preparaty rozpuszczalnikowe są często wybierane do odtłuszczania niewielkich części, punktowych prac serwisowych i powierzchni, które powinny szybko wyschnąć. Mogą rozpuszczać oleje, smary, silikony oraz inne pozostałości bez konieczności spłukiwania wodą. Trzeba jednak uwzględnić ich palność, wymagania dotyczące wentylacji oraz możliwe oddziaływanie na tworzywa, gumy, lakiery i nadruki.

Środki na bazie wody mogą sprawdzać się przy większych powierzchniach, maszynach, podłogach warsztatowych oraz zabrudzeniach zawierających olej, smar lub sadzę. W zależności od produktu mogą wymagać rozcieńczenia, działania mechanicznego i późniejszego spłukania. Po zakończeniu pracy elementy podatne na korozję trzeba starannie osuszyć.

Wybór pomiędzy tymi metodami powinien uwzględniać:

• rodzaj i ilość usuwanej substancji,
• materiał powierzchni oraz wrażliwe elementy znajdujące się w pobliżu,
• możliwość spłukania i dokładnego wysuszenia części,
• wymagany czas przed rozpoczęciem kolejnej operacji,
• wentylację i zabezpieczenie przed źródłami zapłonu,
• sposób zbierania cieczy i postępowania z odpadami,
• wymagania procesu dotyczące dopuszczalnych pozostałości.

Preparatu wodnego i rozpuszczalnikowego nie należy traktować jako zamienników bez sprawdzenia dokumentacji. Każdy z nich może pozostawić powierzchnię w innym stanie i wymagać odmiennego sposobu zakończenia procesu.

Jak przeprowadzić odtłuszczanie części?

1. Określ materiały i obszar pracy: sprawdź, z czego wykonana jest część, jakie powłoki znajdują się na powierzchni oraz które elementy trzeba zabezpieczyć przed kontaktem z preparatem.
2. Usuń większą ilość zabrudzenia: grubą warstwę oleju lub smaru należy zebrać przed właściwym odtłuszczaniem. Ogranicza to zużycie środka i zmniejsza ilość brudnej cieczy rozprowadzanej po powierzchni.
3. Wykonaj próbę materiałową: niewielki, mniej widoczny fragment pozwala sprawdzić, czy preparat nie powoduje zmatowienia, pęcznienia, odbarwienia lub osłabienia powłoki.
4. Nanieś odpowiednią ilość środka: powierzchnia powinna zostać zwilżona zgodnie z instrukcją produktu. Preparat potrzebuje kontaktu z zabrudzeniem, aby je rozpuścić lub oddzielić od podłoża.
5. Wspomóż usuwanie osadu: jeżeli dokumentacja na to pozwala, zastosuj czyste czyściwo, pędzel lub inne narzędzie odpowiednie dla danego materiału.
6. Zbierz zanieczyszczoną ciecz: rozpuszczony olej trzeba przenieść z powierzchni do czyściwa albo odpowiedniego systemu zbierającego.
7. Powtórz pracę świeżym środkiem: przy pozostałościach o większej grubości może być potrzebne ponowne naniesienie preparatu i użycie czystych materiałów roboczych.
8. Spłucz powierzchnię, jeśli wymaga tego metoda: preparaty wodne i koncentraty mogą wymagać usunięcia czystą wodą zgodnie z instrukcją.
9. Pozostaw element do wyschnięcia: następna operacja może rozpocząć się dopiero po całkowitym odparowaniu lub usunięciu cieczy.
10. Zabezpiecz powierzchnię przed ponownym zabrudzeniem: przygotowanej części nie należy dotykać gołymi dłońmi ani odkładać na zanieczyszczonym stanowisku.

Przebieg pracy należy zawsze dostosować do dokumentacji preparatu, instrukcji procesu oraz zasad bezpieczeństwa obowiązujących w zakładzie.

Brudny roztwór trzeba odprowadzić z powierzchni

Podczas odtłuszczania olej przechodzi do preparatu lub zostaje przez niego oddzielony od materiału. Jeżeli zabrudzona ciecz pozostanie na części, część rozpuszczonych substancji może ponownie osiąść po odparowaniu środka.

Jedna nasączona ściereczka nie powinna służyć do przetarcia wielu kolejnych elementów. Po zgromadzeniu oleju zaczyna przenosić go na czyszczony materiał. Przy powierzchniach wymagających wysokiej czystości warto zastosować co najmniej dwa etapy: pierwszy do usunięcia głównej warstwy i drugi, wykonany świeżym preparatem oraz czystym czyściwem.

Ruch narzędzia również ma znaczenie. Przesuwanie brudu od zanieczyszczonego obszaru w stronę części już przygotowanej prowadzi do ponownego rozprowadzenia osadu. Powierzchnię należy obrabiać w sposób umożliwiający wyprowadzenie zabrudzonej cieczy poza obszar przeznaczony do dalszej pracy.

Szybkie odparowanie nie zawsze zapewnia dokładniejsze odtłuszczenie

Krótki czas schnięcia ułatwia sprawne przygotowanie lekko zabrudzonych części. Preparat może być przydatny, gdy kolejna operacja ma rozpocząć się niedługo po odtłuszczeniu. Przy starych, utwardzonych pozostałościach zbyt szybkie odparowanie może jednak skrócić czas potrzebny do ich rozpuszczenia.

Grubość osadu, temperatura części i przepływ powietrza wpływają na zachowanie preparatu. Nie należy wydłużać czasu kontaktu poza zalecenia producenta ani zwilżać powierzchni wielokrotnie bez kontrolowania spływającej cieczy. Trzeba również pamiętać, że szybkość odparowania nie potwierdza automatycznie braku zanieczyszczeń.

Tworzywa, elastomery i lakiery wymagają próby odporności

Odtłuszczana część może składać się z kilku materiałów. Nawet jeśli powierzchnia główna jest metalowa, preparat może zetknąć się z uszczelką, przewodem, okienkiem, nadrukiem lub lakierowaną obudową.

Niektóre rozpuszczalniki mogą powodować pęcznienie gumy, naprężeniowe pękanie tworzywa, zmatowienie, odbarwienie albo rozpuszczenie lakieru. Preparaty alkaliczne również nie są odpowiednie dla wszystkich materiałów. Informację o zgodności trzeba sprawdzić w dokumentacji, a w razie wątpliwości wykonać próbę na reprezentatywnej powierzchni.

Ocena przeprowadzona bezpośrednio po naniesieniu może nie wystarczyć. Materiał warto obejrzeć ponownie po wyschnięciu, zwracając uwagę na zmianę połysku, elastyczności, koloru i struktury.

Powierzchnie metalowe po myciu wodnym trzeba dokładnie osuszyć

Woda pozostawiona na stali lub żeliwie może zapoczątkować korozję jeszcze przed wykonaniem następnego etapu. Szczególnie łatwo gromadzi się w otworach, gwintach, szczelinach, pod krawędziami oraz wewnątrz profili.

Po spłukaniu należy zapewnić skuteczne odprowadzenie cieczy i wysuszenie całego elementu. Jeśli część nie zostanie od razu skierowana do kolejnej operacji, trzeba również określić sposób zabezpieczenia jej przed wilgocią oraz zabrudzeniem podczas oczekiwania.

Środek ochronny nie powinien być nanoszony automatycznie, jeśli powierzchnia ma później zostać sklejona, polakierowana lub uszczelniona. Takie zabezpieczenie mogłoby ponownie utworzyć warstwę wymagającą usunięcia.

Jak zapobiec ponownemu zanieczyszczeniu?

Odtłuszczona powierzchnia może zostać zabrudzona już podczas przenoszenia na kolejne stanowisko. Źródłem problemu bywają dłonie, rękawice używane wcześniej do innych prac, zabrudzone uchwyty, pojemniki transportowe, blaty oraz narzędzia.

Po zakończeniu procesu warto stosować:

• czyste rękawice odpowiednie do wykonywanej pracy,
• wydzielone czyściwa i narzędzia przeznaczone do przygotowania powierzchni,
• czyste tace, stojaki lub pojemniki transportowe,
• osłony chroniące części przed pyłem i przypadkowym dotknięciem,
• suche oraz bezolejowe powietrze, jeżeli jest używane do osuszania,
• możliwie krótki czas pomiędzy odtłuszczeniem a kolejną operacją.

Jeżeli części muszą czekać, należy określić maksymalny dopuszczalny czas przechowywania po przygotowaniu oraz warunki, w których mogą pozostawać.

Jak sprawdzić rezultat odtłuszczania?

Metoda kontroli powinna odpowiadać wymaganiom procesu. Najprostsza ocena obejmuje oględziny w odpowiednim oświetleniu i przetarcie powierzchni czystym, jasnym czyściwem. Pozwala to wykryć widoczne smugi i pozostałości, ale nie potwierdza całkowitego usunięcia niewidocznego filmu.

Na wybranych powierzchniach można obserwować sposób zwilżania przez ciecz kontrolną. Równomierne pokrycie może wskazywać na brak lokalnych tłustych plam, natomiast skupianie się cieczy w krople bywa sygnałem zanieczyszczenia. Taki test nie jest odpowiedni dla każdego materiału i nie powinien zastępować metody wymaganej przez producenta kleju, lakieru lub powłoki.

W procesach o dużym znaczeniu jakościowym warto wykonać próbę technologiczną. Może ona obejmować kontrolę przyczepności, ocenę wyglądu powłoki albo inny test określony w dokumentacji produkcyjnej. Kryterium odbioru powinno być zapisane w sposób umożliwiający powtarzalną ocenę kolejnych partii.

Odtłuszczanie w przemyśle spożywczym

Przygotowanie powierzchni w zakładach produkujących lub pakujących żywność wymaga uwzględnienia strefy zastosowania, dopuszczeń preparatu i sposobu usuwania jego pozostałości. Środek przeznaczony do zastosowań przemysłowych nie może być automatycznie używany na powierzchniach mających kontakt z żywnością.

Przed rozpoczęciem należy sprawdzić aktualną dokumentację, wymagania dotyczące rozcieńczenia i spłukiwania oraz zasady ponownego uruchomienia urządzenia. Ilość preparatu powinna być ograniczona do poziomu potrzebnego do wykonania pracy, a zanieczyszczona ciecz nie może przedostać się do produktu ani opakowań.

Bezpieczeństwo i postępowanie z odpadami

Przed użyciem środka należy zapoznać się z kartą charakterystyki. Preparaty rozpuszczalnikowe mogą wymagać skutecznej wentylacji, usunięcia źródeł zapłonu i zastosowania odpowiednich środków ochrony osobistej. Nie wolno ich używać na pracującej, rozgrzanej maszynie ani w przestrzeni, w której mogą gromadzić się opary.

Środków odtłuszczających nie należy mieszać, jeśli producent nie potwierdził takiej możliwości. Połączenie różnych substancji może zmienić ich działanie lub stworzyć dodatkowe zagrożenie.

Zużyte czyściwa, zabrudzony roztwór oraz pozostałości preparatu trzeba zbierać w sposób przewidziany dla danego materiału. Nie należy odprowadzać ich do kanalizacji ani pozostawiać w otwartych pojemnikach bez sprawdzenia wymagań dotyczących magazynowania i utylizacji.

Najczęstsze błędy podczas odtłuszczania

• ocena czystości wyłącznie na podstawie wyglądu powierzchni,
• brak identyfikacji usuwanej substancji,
• rozpoczęcie pracy bez sprawdzenia kompatybilności materiałowej,
• próba usunięcia grubej warstwy smaru samym czyściwem nasączonym preparatem,
• używanie tej samej zabrudzonej ściereczki do wielu części,
• pozostawianie brudnej cieczy do wyschnięcia na materiale,
• wybór najszybciej odparowującego środka do utwardzonych osadów,
• brak spłukania preparatu, jeśli wymaga tego instrukcja,
• niedokładne suszenie otworów, gwintów i szczelin,
• dotykanie przygotowanej powierzchni gołymi dłońmi,
• zbyt długi czas oczekiwania przed następną operacją,
• brak ustalonego kryterium oceny rezultatu.

Jakie dane są potrzebne do doboru procesu?

Przy zapytaniu dotyczącym odtłuszczania warto przekazać:

• rodzaj oraz źródło oleju, smaru lub innej substancji,
• grubość i wiek zabrudzenia,
• materiał powierzchni oraz obecność lakierów, tworzyw i elastomerów,
• wymiary i liczbę przygotowywanych części,
• możliwość demontażu, spłukiwania i suszenia elementów,
• operację wykonywaną bezpośrednio po odtłuszczeniu,
• wymagany czas schnięcia,
• oczekiwany sposób aplikacji preparatu,
• metodę kontroli czystości stosowaną w zakładzie,
• wymagania dotyczące wentylacji, palności i dopuszczeń branżowych.

Doradztwo techniczne Megart może pomóc dobrać środek odtłuszczający OKS i sposób postępowania odpowiedni do podłoża oraz dalszej obróbki. Uwzględnienie całego procesu pozwala przygotować powierzchnię bez przenoszenia zabrudzeń, uszkadzania wrażliwych materiałów i pozostawiania pozostałości wpływających na kolejny etap pracy.